از کجا فرش ایرانی رو بشناسیم؟

وارد بازار فرش های دست بافت ایرانی شده اید و تصمیم دارید، یک فرش مرغوب با طرح و نقشه کاملا ایرانی بخرید. وسواس شما برای تهیه فرش با نقش و نگارهایی برگرفته از تاریخچه چند هزار ساله ایرانی،قابل ستایش است. به خصوص اگر قرار است این فرش، هدیه شما به یک سازمان یا شخص غیرایرانی باشد.
از این رو ما در مطلب حاضر، طرح فرش های با اصالت ایرانی را معرفی می کنیم تا بتوانید با خیال راحت، از میان هزاران رنگ و نقشه ای که فرش فروش های بازار به شما ارائه می دهند، آنچه مطابق سلیقه تان است بخرید.

طرح شاه عباسی

اساس اين طرح را گلهای طراحی شده خاصی تشکيل می دهند که به نام شاه عباسی مشهور شده است. اين گلهای تجريد يافته، علاوه بر شاخه و برگها، گاه اسليمی ها و ختائی ها در متن و حاشيه فرش، نقشه اصلی را تشکيل می دهند.
به گروههای فرعی، طرح اصلی شاه عباسی، نام های افشان، لچک ترنج، ترنجدار، درختي، جانوري، شيخ صفي، طره دار سلسله ای، شاه عباسی تصرفي، ترنجی طره دار، بوته ای و لچک ترنج کف ساده، داده شده است.

طرح اسلیمی

شکل اصلی اين طرح را شاخه های دورانی در ميان برگها تشکيل می دهد. اين شاخه ها، تجريد يافته طرح درخت هستند.
اسليمی انواع بسيار زيادی دارد و معمولا در بيشتر قالبها اين طرح تکرار می شود. اما در بعضی فرشها اين طرح مسلط است. معروفترين اسليمی ها، اسليمی دهن اژدر است. در اين نوع اسليمی انتهای هر شاخه به دو بخش متقارن منشعب و بصورت فکين اژدها نشان داده می شود. روی ساقه شاخه ها هم جوانه هايی در نقاط مختلف تزئين شده، که بيشتر اين جوانه ها را اسليم می نامند.
شايد کلمه اسليمی از اسليم به معنای جوانه باشد و شايد هم اين لغت مصغر کلمه “اسلامی” باشد. اين طرح نيز به لحاظ تغييرات و دخل و تصرف ها به گروههای فرعی بسيار تقسيم شده است. مانند اسليمي، اسليمی بندي، اسليمی شکسته، اسليمی دهان اژدر، اسليمی لچک ترنج، اسليمی ترنجدار و اسليمی ماري.

طرح افشان

با آنکه در طرحهای فرش معمولا کليه اجزا و اشکال، به هم پيوسته و مرتبط هستند، چنانکه قلم نقاش از هنگام شروع طرح تا پايان آن، تحرک و ارتباط خود را قطع نساخته است.
ولی طرح افشان به اين صورت است که گل وبرگها و شاخه ها بطور پراکنده و بدون پيوستگی با يکديگر در متن فرش افشانده شده اند. به همين علت است که اصل چنين طرحی را افشان ناميده اند. اما در طرح افشان نيز تنوع و تغيير زيادی داده شده است و طرحهای فرعی بسياری از آن منشعب گشته است. مانند افشان اسليمي، افشان ختائي، افشان بندي، افشان شکسته، افشان گل اناري، افشان شاه عباسي، افشان شاخه پيچ، افشان دسته گل، افشان حيوان دار و افشان ترنجدار.

طرح بته جقه

طرح بته ای، تجريد يافته درخت سرو است. بته های سرکج فرش ايران که به بته جقه شهرت يافته است. در طرحهای بته ای، به اندازه و اشکال مختلف به چشم می خورد. معروفترين طرحهای بته ای عبارتند از بته جقه، بته شاخ گوزن، بته ترمه، بته سرابندی، بته خرقه اي، بته قلمکار اصفهان ، هشت گل، بته کردستانی يا هشت بته، بته مير شکسته، بته لچک ترنج ، بته سنندج، بته افشاری و بته بازوبندی و بوته بادامي.

طرح درختی

با وجود آنکه در طراحی فرش، اساس کار را شاخه و برگها تشکيل می دهند ولی در طرحهای درختی سعی شده است تا وجه تشابه زياد با طبيعت حفظ شود. در اغلب طرحهای اين گروه، درخت و درختچه های كوچك و بزرگ به ويژه به صورت انفرادی تركيب اصلی را تشكيل داده اند و با اجزاء ديگری تركيب شده اند.
طرحهای معروف درختی اينطور نامگذاری شده اند: درختی جانوری يا حيوان دار، درختی سبزيکار يا آب نما، درختی ترنجدار ، درختی سروی و درختی گلداني.

طرح شکارگاه

مشخصاتی که در مورد طرحهای درختی ذکر شده در طرحهای شکارگاه نيز وجود دارد، اما در اغلب طرحهای شکارگاه ، حيوانات وحشی در حال شکار نقش بسته شده است.
گروههای فرعی اين طرح عبارتند از : شکارگاه درختي، شکارگاه ترنجدار، شکارگاه قابي، شکارگاه لچک ترنج و شکارگاه سراسري.

طرح قابی

اين طرح از قابهای چند ضلعی بوجود آمده است و از گروهای فرعی آن قابی اسليمي، قابی قرآنی کرمان يا ستونی را می توا ن نام برد.

طرح ترکمن یا بخارا

طرح فرشهای ترکمن از لحاظ هندسی و شکستگی خطوط در رديف طرحهای ايلی و خاص مردم کوچ نشين است که بطور ذهنی و بدون نقشه بافته می شود.
ترکمنی قاب يمونی ، ترکمنی شانه اي، ترکمنی غزال گز(چشم آهو)، ترکمنی آخال، ترکمنی چهار قاب، ترکمنی خورجينی و ترکمنی قاشقی طرحهای فرعی اين طرح را تشکيل می دهند.

طرح ماهی در هم

اين طرح در رديف طرحهای بومی و ايلی است. بافت آن مانند ساير طرحهای هندسی ذهنی است و از روی نقشه بوجود نيامده است. خوشبختانه زيبايی اين طرح، طراحان فرش را برآن داشته است که آنرا بصورت يک طرح منظم و مدون و با حفظ ويژگيهای قديمی آن، پياده کنند. اين طرح ابتدا در بيرجند(يکی از شهرهای استان خراسان) بافته می شده و به تدريج به ساير مناطق فرشبافی ايران راه يافت.
چنانکه امروز از شرق تا غرب و همچنين در نواحی مرکزی ايران يعنی از استان خراسان تا آذربايجان و همدان و اراک رواج پيدا کرده است. گروه فرعی منشعب از آن عبارتند از : ماهی هرات، ماهی فراهان و زنبوري، ماهی سنه يا کردستان، ريزه ماهی يا خرده ماهی و ماهی درهم بندي.

طرح گلفرنگ

طرح گلفرنگ ترکيبی است از طرحهای اصيل ايرانی با گلهای طبيعی ، مخصوصا گل سرخ. در اين نوع قالی از رنگهای تند و روشن مخصوصا رنگهای سرخ استفاده می شود. گروههای فرعی اين طرح را گل سرخ (لچک ترنج) ، گلفرنگ بيجار، گلفرنگ بيجار، گلفرنگ مستوفي، گلفرنگ ترنجدار، گلفرنگ دسته گلو گلفرنگ گل و بلبل تشکيل می دهند.

طرح محرابی

طرح اصلی محرابی از طرح محراب الهام گرفته شده و تزئيناتی از قبيل قنديل ها، ستون ها، سرستون ها و گل و برگها به آن اضافه شده است. گروههای فرعی اين طرح بنامهای محرابی درختی، محرابی گلدانی ستونی محرابی قنديلی، محرابی گلدانی و محرابی دورنما شهرت دارد.

طرح گلدانی

درطرح گلدانی اغلب شکل گلدان در اندازه های مختلف به چشم می خورد. گاه يک گلدان بزرگ پر از گل تمام فرش را می پوشاند. گاه چند گلدان کوچک بطور متقارن در اطراف متن و يا دنبال هم سرتاسر متن را فرا می گيرد. گروههای فرعی اين طرح عبارتند از : گلدانی ختائي، گلدانی دوطرفه، گلدانی محرابي، گلدانی سراسری ، گلدانی ظل السلطان(گل وبلبل) ، گلدانی حاج خاتمی ، گلدانی تکراری ، گلدانی لچک ترنج و گلدانی يکطرفه.

طرح محرمات

در اين طرح كل متن فرش از جهت طولی به چند رديف موازی تقسيم مي شود ودرون اين رديفها با نگاره هايی همچون بته جقه، انواع اسليمی و يا ختايی و گل وبرگهای ديگر تزيين مي شوند. به عبارت ديگر متن فرش به صورت راه راه است. محرمات بته جقه ای معروفترين طرح اين گروه است . اين طرح در بعضی از نقاط ايران به نام قلمدانی مشهور است. گروه های فرعی طرح محرمات عبارتند از قلمدانی سراسري، گل ريز با زمينه يکرنگ و بته با زمينه الوان.

طرح ایلی

اين طرح از قديمی ترين و اصيل ترين طرحها در فرشبافی ايران بوده ومخلوق ذهن قاليبافان بومی است. طبيعت و محيط زندگی آنها به ساده ترين شکلی در طرح اين فرشها منعکس شده است. از نقشه های منظم و مدون پيروی نمی شود و دارای زيبايی دلپسندی است. طراحان فرش اين طرح را از منطقه ای به منطقه ديگر منتقل کرده اند چنانکه از غربی ترين نقطه ايران به شرقی ترين منطقه راه يافته است.
گروههای فرعی اين طرحها اغلب منسوب به مناطقی است که طرح ابتدا در آنجا رواج پيدا کرده است و يا به نام اشخاصی است که دارای نفوذ محلی بوده اند و يا سفارش بافت آن را داده اند. نامهای معروف و قديمی اين گروه عبارتند از هيبت لو (مربوط به فارس و آباده)، قشقايی بته، افشاري، خاتوني، اردبيل، مزلقان ، خمسه ، ساوه، تفرش، هريس، مهربان، گوراوان، زنجان و مشکين شهر، بختياري، کردي، يلمه، گبه(خودرنگ) ، سيستان، فردوس، سالارخاني، يعقوب خاني، سنگ چوبي، علی ميرزائي، جان بيگي، جانمازي،جوين، موسی آباد، بلوچستان، ويس، قرجه، سنه و دسته گل.

طرح هندسی

همانگونه كه از نام طرح اين گروه پيداست، تمامی نقوش اين گروه به صورت هندسی و با استفاده از خطوط زاويه دار به وجود مي آيد. گروههای فرعی مهم اين طرح عبارتند از: هندسی بندی قابي، هندسی ترنجدار، هندسی محرمات ، هندسی لچک ترنج (شاخه شکسته)، هندسی کف ساده ، هندسی خطائي، هندسی ستاره(موزاييک)، هندسی خاتم شيرازی و هندسی جوشقاني.

طرحهای واگيره ای

منظور از استعمال واژه بندی اين است که يک قطعه کوچک از يک طرح در سرتاسر فرش چه از جهت طول و چه از سمت عرض تکرار شود. چون اين قطعات در مرحله تکرار بهم می پيوندند، آنرا بند بندی يا واگره می نامند. نامهای فرعی اين گروه عبارتند از بندی اسليمي، بندی پيچک ، بندی شکسته ، بندی کتيبه ای ، بندی مستوفی، بندی ورامين يا ميناخاني، بندی قالب خشتی يا لوزي، بندی ترنجدار، بندی درختی، بندی قابقابی، بندی شير شکری يا بازوبندي، بندی سروی، بندی آدمکی يا ملانصرالدين، بندی بختياری، بندی مجلسی، بندی خوشه انگوری، بندی شاخه گوزن حيواندار، بندی خاتم شيرازی و بندی دسته گل.

طرح اقتباسی

اغلب طرحهای اين گروه شباهت زيادی با طرحهای فرش مناطق مرزی ايران وكشورهای همسايه و حتی ساير كشورها دارد و به همين دليل آنها را اقتباسي مي نامند. مانند طرحهای قفقازی و گوبلني .

طرحهای آثار باستانی و ابنیه اسلامی

اين طرحها از ساختمان ها، کاشيکاري ها، اشکال هندسی و تزئينی بناها الهام گرفته شده است. در طول تاريخ طراحان فرش در طرحهای اصلی دخل و تصرفاتی کرده و طرحهای فرعی را بوجود آورده اند. معروفترين اين آثار عبارتند از مسجد شيخ لطف الله، محرابی کوفي، مسجد کبود، مقبره شيخ صفي، سردر امامزاده محروق، گنبد قابوس، مسجد شاه اصفهان، تخت جمشيد، طاق بستان، طاق کسري(ايوان مدائن)، و زيرخاکي.

طرح تلفیقی

طرحهای اين گروه به مرور زمان و با ادغام شدن طرحهای مختلف بوجود آمده است و دهها و بلكه صدها نوع از آن را مي توان در ميان مناطق مختلف ايران مشاهده كرد. برخی از طرحهای تلفيقی به جهت تلفيق زيبا و صحيح نقوش مختلف ازجذابيت بالايی برخوردارند. اما برخی از آنها ناشی از تلفيق نابهنجار چند طرح مي باشند. گونه های مختلفی از طرحهای تلفيقی را مي توان نام برد مانند لچك و ترنج تلفيقي ، تلفيقی دسته گلي ، تلفيقی گل فرنگ ، تلفيقی هندسی و…
امیدواریم مطالب بالا، شما را در انتخابتان راهنمایی کند. اما در کنار این مطلب، ما پیشنهاد می دهیم “آنچه در باره فرش ایرانی نمی دانستید” را که در بلاگ شیپور منتشر شده، نیز بخوانید.
سایت شیپور به عنوان یک بازار بزرگ خرید و فروش لوازم دست دوم، همیشه امکان درج رایگان آگهی های شما برای فروش فرش های دست بافت ایرانی را، برایتان محفوظ نگاه داشته است. همچنین می توانید از این طریق، با حذف واسطه های معامله، فرش دست بافت را با قیمت پایین تری نسبت به بازار، تهیه کنید.

ممکن است شما دوست داشته باشید بیشتر از نویسنده

اگر شما هم اطلاعاتی در این زمینه دارید با ما در میان بگذارید :

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.